Uwaga

Historia parafii

Autor: Wiktor Bogusławski

Historia parafii rzymskokatolickiej w Pogorzeli

1. Okres I RP (XV-1795)

Pierwsza potwierdzona źródłowo wzmianka o kościele w Pogorzeli pochodzi z 1429 roku. W Głuchowie istniał także kościół, jednak plebani głuchowscy nie są znani po 1427 roku, co oznacza, że kościół głuchowski od tego momentu pełnił rolę filialną. W 1443 roku dziedzic części Kromolic, Mirosław Kromolicki zapisał 50 grzywien na budowę murowanego kościoła w Pogorzeli. Kościół wybudowany został w części miasta zwanej „zamkową”, przypuszczalnie na miejscu dzisiejszej świątyni. Z 1450 roku pochodzi pierwsza wzmianka o św. Michale Archaniele, jako patronie świątyni. Reformacja nie ominęła Pogorzeli i na jej fali w 1565 roku Stanisław Pogorzelski, będący dziedzicem części „zamkowej”, przeszedł na luteranizm. Tym samym kościół przeszedł w ręce luteran i tak pozostało do końca XVI wieku. Kościołem dla katolików została świątynia w Głuchowie, gdzie przeniesiono parafię. Pogorzela była znaczącym ośrodkiem luterańskim, ponieważ utworzono w niej diecezję. Społeczność katolicka była represjonowana przez Stanisława Pogorzelskiego. Zachęcał go do tego pastor znany z imienia jako Paweł, będący Brandenburczykiem. Parafianie katoliccy upatrzyli w kościele zdzieskim miejsce adoracji Boga. Jednak Pogorzelski zakazał pod różnymi formami kary uczęszczania do kościoła na Zdzieżu. Spowodowało to z biegiem czasu szerzenie się zabobonów poprzez powrót wierzeń pogańskich. Mieszkańcy odprawiali pogańskie modły w lesie pogorzelskim, jednak Pogorzelski zabronił także uczęszczania do lasu. Zakaz niczego nie zmienił i wyznawcy pogaństwa przenieśli się do lasu siedmiorogowskiego. Informacja o tym, że katolicy odprawiają pogańskie obrzędy dotarła do proboszcza boreckiego Feliksa Durewicza, który udał się do Pogorzelskiego, aby prosić o zezwolenie dla katolików z Pogorzeli o uczęszczanie do kościoła na Zdzieżu. Wybitna przemowa proboszcza przemówiła do rozsądku dziedzica i w ten sposób wrota kościoła na Zdzieżu otworzyły się dla Pogorzelan. Od tego momentu tłumnie co niedziele i święta w kościele obok mieszkańców Borku, stali mieszkańcy Pogorzeli. Parafianie pogorzelscy wyspowiadali się, przyjęli chrzest oraz otrzymali sakrament bierzmowania od biskupa Goślickiego. Szacunek i pamięć do kościoła na Zdzieżu jest bardzo żywą tradycją wśród mieszkańców Pogorzeli. Co roku parafianie odbywają pielgrzymkę do Borku, aby pomodlić się przed cudownym obrazem Matki Boskiej Boreckiej. Po przekazaniu kościoła przez Stanisława w 1565 roku luteranom, niektóre publikacje podają w 1579 roku kościół w Głuchowie, jako filii parafii w Pogorzeli. Niektóre źródła informują o tym, że parafia istniała w Głuchowie. Najprawdopodobniej siedziba parafii mieściła się w Pogorzeli, a kościół w Głuchowie. W lipcu 1608 roku Maciej Pogorzelski powrócił do wiary katolickiej i oddał kościół katolikom. Do powrócenia na wiarę katolicką, namówiła Pogorzelskiego jego żona oraz proboszcz borecki Durewicz, który nakłaniał go na powrót do wiary katolickiej poprzez liczne nauki, jakie mu głosił. W tym samy roku kościół został rekoncyliowany. Pierwszym proboszczem został Jan Gajewski, a ekonomami: Paweł Kurzawa, Stefan Szczepka i Marcin Liwiec, wszyscy trzej byli mieszczanami z Pogorzeli. Nowo wybrani ekonomowie byli katolikami. Co oznacza, że katolicyzm podczas ponad 40 letniego wakansu nie zaginął wśród mieszkańców. Nowy proboszcz przejął dawny majątek kościelny. Przeniesiono prawo parafii z kościoła w Głuchowie redukując go do filialnego. Dziedzice Pogorzeli zabrali grunty należące do plebana głuchowksiego i nadali je plebanowi pogorzelskiemu. Wraz z przejęciem kościoła przez katolików nie doszło do zaprzestania waśni pomiędzy luteranami a katolikami. Andrzej Pogorzelski, brat Macieja nie przeszedł na katolicyzm tworząc liczne problemy społeczności katolickiej, m.in.: w odprawianiu Mszy św. W 1620 roku zmarła Górecka, krewna Andrzeja Pogorzelskiego, która była protestantką. Andrzej chciał złożyć zwłoki w grobie rodzinnym znajdującym się w kościele. Niestety nie mógł tego dokonać, ponieważ ówczesny proboszcz Bartłomiej zabraniał tego ze względu na wyznanie zmarłej. Pochówek w murach kościelnych spowodowałby profanację świątyni. Pogorzelski nie dostosował się do zakazu i nakazał swoim sługom otworzyć świątynię i pochować ciało obok swoich przodków. Spowodowało to profanację świątyni i tymczasowe jej zamknięcie z rozkazu władz duchownych. Trudno powiedzieć jak się sprawa zakończyła. Możliwe, że ciało mimo zakazu pozostało w świątyni albo po prostu zostało wyrzucone. Nie wiadomo kiedy kościół został rekoncyliowany i przez kogo. Około 1627 roku Andrzej Pogorzelski przeszedł na katolicyzm. W ten sposób doszło do zaprzestania konfliktów religijnych w Pogorzeli i reformacja w mieście, i okolicach dobiegła końca. Archidiakon śremski ks. Jan Gniński wizytował w 1684 roku kościół w Pogorzeli. Dzięki jego zapiskom możemy poznać wygląd świątyni pogorzelskiej z II połowy XVII wieku. Z notatek Gnińskiego wynika, że kościół był murowany z cegieł, pokryty szkudłami, sufit był z desek, a podłoga z cegieł. Kościół wymagał naprawy na dachu i szczycie, z tego powodu przeciekał. Obawiano się, że jeśli nie przeprowadzi się remontu, to bardzo możliwe, że świątynia może ulec zawaleniu. Gniński zalecił plebanowi, aby pozyskał dziedziców Pogorzeli do pomocy w odbudowie. Uwagi archidiakona zostały uwzględnione i wkrótce po jego wizycie dokonano naprawy. Świątynia posiadała cztery ołtarze, z czego jeden był wielki, wykonany z drewna, z obrazem Matki Boskiej. Znajdowała się także kaplica św. Anioła Stróża, z małym drewnianym ołtarzem św. Anioła Stróża ufundowanym przez Bujnowicza. Ołtarz miał swojego kapelana oraz różne fundusze. Trzeci ołtarz był wyobrażeniem św. Krzyża, który w 1741 roku zmienił wygląd na św. Antoniego. Czwarty ołtarz był Matki Boskiej. Przy kościele istniały dwa bractwa. Pierwsze pod wezwaniem Anioła Stróża, utworzone w 1650 roku, drugie pod wezwaniem św. Anny, utworzone w 1658 roku, Bractwo posiadało erekcyję Wojciecha Tholibowskiego biskupa poznańskiego, które założone zostało przez Jana Bujnowicza, plebana lutogniewskiego przez zapis 2000 złotych na dobrach w Kuklinowie, następnie przeniesionych na dobra pogorzelskie. Kapelanem bractwa był przeważnie miejscowy proboszcz, a od 1741 roku posiadało własnego altarzystę. W dniu 2 czerwca 1774 roku nawiedził miasto wielki pożar, w którym przypuszczalnie spłonął kościół. Właścicielem części Pogorzeli, w której stała świątynia był Roch Zbijewski, który postanowił wybudować nowy kościół służący wiernym do dzisiaj. Dnia 24 kwietnia 1778 roku rozpoczęto pracę nad budową, którą kierował altarzysta literacki ks. Piotr Sobocki. Z oględzin poddasza strychowego wynika, że kościół powstał w dwóch etapach. Na wschodnich ścianach kończących ścienno-filarowy korpus nawowy (za trzecim przęsłem), pozostawione są tzw. strzępia, ponadto nad obu częściami kościoła występują inne więźby dachowe o różnych znakach ciesielskich. Również we wnętrzu widać przesunięcie w płytach posadzki i nieznaczne odchylenie osi korpusu nawowego od osi prezbiterium i transpeptu. Nie widać jednak tego w podziemiach kościoła, ale ta część sklepień pod transemptem jest zniekształcona murowanymi kanałami, obecnie nieczynnego centralnego ogrzewania. Z powyższego można wnioskować, że wątpliwą sprawą była całkowita rozbiórka poprzedniego kościoła sprzed 1778 roku. Nierealna wydaje się całkowita zmiana koncepcji architektonicznej, w tak krótkim czasie budowy pomiędzy 1778 a 1785 rokiem. Przypuszczalnie korpus nawowy od 3 przęsła pochodzi z XVII wieku. Ścienno-filarowy system architektoniczny, jaki jest zastosowany w kościele, był bardzo popularny i charakterystyczny w sakralnej architekturze Wielkopolski w II połowie XVII wieku. Jeśli stara część kościoła pochodziła z XVII wieku, oznacza to istnienie trzech kościołów w Pogorzeli. Pierwszy powstał w XV wieku, dzisiejszy pochodzi z końcówki XVIII wieku i jest zbudowany na podstawie architektonicznej z XVII wieku. Możliwe, że XV kościół z XV wieku uległ zniszczeniu lub został przebudowany w znaczącym stopniu w XVII wieku. Pierwszy zasadniczy etap budowy trwał w latach 1778-1781, w tym okresie na opłacenie rzemieślników i wszystkich robotników wydano 16483 złote i 9 groszy. Cześć wynagrodzenia za lata 1778-1783 wydano w piwie: 229 beczek, 16 garnców i 2 kwarty piwa. Drugi etap budowy kościoła prowadzony był w latach 1783-1785 w formie prac wykończeniowych.

2. Okres zaboru pruskiego, Dwudziestolecia Międzywojennego i II Wojny Światowej (1795-1945)

Arcybiskup poznański Marcin Dunin konsekrował kościół 7 października 1838 roku. II połowa XIX wieku przyniosła politykę germanizacyjną oraz represje względem społeczności polskiej w ramach zaboru pruskiego. Pogorzelscy księża nie byli obojętni wydarzeniom, jakie miały miejsce wokół nich. Można mówić o patriotycznej postawie pogorzelskiego duchowieństwa. Naczelny prezes prowincji poznańskiej Edward Flottwell zabiegał o sprzymierzeńców do walki przeciwko polskości, zarówno wśród kręgów szlacheckich, jak i kleru. Flottwell słynął z antypolskiej postawy i służbowości. Działalność prezesa nie ominęła Pogorzeli, w której posiadał zaprzyjaźnionego proboszcza Osieckiego. O postawie ks. Osieckiego można dowiedzieć się z listu pochodzącego prawdopodobnie z 1836 roku, w którym jeden z działaczy narodowościowych, informuje o postawie księdza w następujący sposób o: „Strzeż się proszę cię bardzo, bo bestia Flottwell był w tych dniach w Pogorzeli u księdza, który jest zawołanym szpiegiem i któremu pewnie polecił nas w opiekę”. Z treści listu wynika, że ks. Osiecki współpracował z Flottwellem. Końcówka lat 40-tych XIX wieku była bardzo dynamiczna, jeśli chodzi o wydarzenia związane z plebanią pogorzelską. Świadczą o tym wydarzenia z nocy 28 na 29 października 1838 roku, kiedy doszło do zbrojnego zbiegowiska chłopów, które uchroniło tutejszego wikariusza ks. Nowackiego, przed aresztowaniem. Flottwell wydał nakaz aresztowania ks. Nowackiego, przypuszczalnie za działalność wymierzoną przeciwko władzom pruskim. Zbiegowisko chłopów miało nie tylko za cel obronę ks. Nowackiego, ale także ogólne poparcie dla jego osoby. Bardzo możliwe, że próba aresztowania ks. Nowackiego była oparta na donosach ks. Osieckiego. W 1867 roku dokonano remontu świątyni dokonując gruntownej odnowy wieży, tynków oraz dachu. Na początku 1941 roku okupant niemiecki zamknął kościół i zamienił go na magazyn. Mieszkańcy zostali pozbawieni świątyni, co zmusiło ich do uczęszczania do kościołów w Mokronosie i Domachowie. Proboszcz Czerwiński został wywieziony do Generalnej Guberni.

3. Czasy PRL i III RP (1945-2008)

Wraz z zakończeniem okupacji niemieckiej powrócił do Pogorzeli ks. Czerwiński, który zaczął od uporządkowania świątyni. Funkcję proboszcza sprawował do połowy 1947 roku. Po odejściu ks. Czerwińskiego parafią przejściowo zarządzali księża Kawski i Pachciarz. Dnia 15 listopada zarząd nad parafią objął ks. Kornel Witaszek. Funkcję proboszcza pełnił do sierpnia 1962 roku przechodząc na emeryturę z powodów zdrowotnych. Następnie proboszczem został w latach 1962-1965 ks. Kazimierz Babski, który 1 sierpnia przeszedł na emeryturę. Od dnia 1 września 1965 roku proboszczem został ks. dr prałat Stanisław Jezierski. W 1967 roku dzięki staraniom proboszcza oraz parafian odnowiono kościół. Ks. Jezierski kierował parafią do 31 sierpnia 1987 roku. Nowym proboszczem został ks. kanonik Hieronim Muczek od 1 września 1987 roku i pełnił swoją funkcję do 2009 roku.

4. Cmentarz

Cmentarz - początkowo znajdował się wokół kościoła i na kościelnym ogrodzie. W 1824 roku dokonano remontu muru cmentarnego. Proboszcz był zainteresowany powstaniem nowego cmentarza i zaprzestania chowania zmarłych wokół świątyni. Proceder pochówków wokół kościoła trwał na pewno do czerwca 1826 roku. Konsyliarz Ziemiański Powiatu Krotoszyńskiego nakazał przygotować plan na nowy cmentarz 17 grudnia 1827 roku. W ten sposób doszło do powstania nowego cmentarza, który mieścił się na dzisiejszej ulicy Wiosny Ludów, dawnej ulicy Kobylińskiej w miejscu, gdzie stoi krzyż. Działalność nowego cmentarza nie trwała długo, ponieważ w 1841 roku został zamknięty. W 1867 roku przyszła decyzja od Konsystorza Generalnego Arcybiskupiego, że należy odprawić Mszę św. za zmarłych spoczywających na cmentarzu. Następnie dokonać ogrodzenia terenu, posadzić trawnik, drzewa i postawić krzyż z wizerunkiem Chrystusa. Prawdopodobnie w 1841 roku doszło do przeniesienia cmentarza z ulicy Wiosny Ludów na cmentarz na ulicy Boreckiej, który do dzisiaj jest używany za miejsce pochówku.